Aan het einde van de oorlog - Bert Natter

De negenjarige Ernst, jongste zoon van ss-Obersturmführer Karl Zehlendorf, raakt vermist in de buurt van een concentratiekamp. Zijn broer Reinhart beweert Ernst te hebben achtergelaten aan de oever van het verraderlijk diepe meer, waar ze aan het vissen waren. Hij zal toch niet in het water zijn gevallen? Terwijl de geallieerde legers in de verte al te horen zijn en iedereen in het kamp beseft dat het einde van de oorlog nabij is, gaat Karl op zoek naar zijn zoon.

****

Bert Natter (Baarn, 1968) begon na zijn lyceum aan een studie Nederlandse taal- en letterkunde maar dit hield hij na twee jaar voor bekeken en ging aan de slag als redacteur. Later werkte hij nog als uitgever en journalist en hij schreef veel, onder andere columns over kunst en cultuur voor het Utrechts Nieuwsblad. Sinds 1993 staan er verschillende publicaties op zijn naam en in 2008 debuteerde hij dan met de roman Begeerte heeft ons aangeraakt. Ook zijn volgende boeken ontvingen prijzen of nominaties maar zijn grote succes kwam toch met Aan het einde van de oorlog dat verschillende herdrukken kende sinds de uitgave in januari 2025.

Het toch wel lijvige boek begint met een plattegrond van het kamp en een lijst met personages, het zijn er maar liefst 31, ik heb het geteld. Tijdens het lezen wordt het wel duidelijk waar de personages zich plaatsen in het verhaal maar dat neemt niet weg dat het zeer fijn is om dit heel af en toe toch nog eens te kunnen opdiepen uit de lijst. En het plannetje vond ik top, helemaal mijn ding. Bij de personages werd gemeld dat het 20 april 1945 is bij de start van het boek, en hoe verder je dan raakt in het boek werd het duidelijk dat het einde niet ver in de toekomst lag, en wat bleek? Het boek eindigde 24 uur later, of toch ongeveer.

De manier waarop het boek opgebouwd was, dat was echt toch wel wennen. De auteur koos ervoor om het verhaal chronologisch te vertellen tegelijk vanuit het perspectief van de verschillende personages. Dit wil zeggen dat een gebeurtenis of een gesprek in kleine alinea's werd opgedeeld en telkens stond dan bij het begin van de alinea of stukje tekst de naam van waaruit werd gekeken. Daar heb ik toch even over gedaan om dit gewend te raken maar dat is gelukt. Het zorgt er voor dat je een compleet beeld krijgt van dat gegeven wat best wel interessant was, maar langs de andere kant zorgde het voor een breuk in de verhaallijn. Je werd dan uit het verhaal getrokken en als het wat verder weer verder ging, moest je er telkens terug inkomen. Maar zoals gezegd, wendde het. Daarnaast zorgde deze constructie er voor dat het boek 'anders' is dan de vele oorlogsverhalen die reeds geschreven zijn.

De rode draad doorheen het verhaal is de vermissing van Ernst, de jongste zoon van Karl en Christine Zehlendorf, Karl is de op één na hoogste in rang daar in dat kamp. Dit was wel slim gevonden van de auteur. Het verhaal beslaat maar 1 dag in het leven van het concentratiekamp maar door de zoektocht naar de elfjarige jongen komt zowat heel het reilen en zeilen van het kamp in beeld. Temeer omdat het, zoals de titel doet vermoeden of eigenlijk gewoon zegt, het einde van de oorlog en de bevrijding van dit kamp nakende is en je ook dit deel van de oorlog meekrijgt. Het rode leger dat op 20 april al duchtig te horen is, komt steeds dichterbij en een dag later staan ze voor de poorten van het kamp.

In dit boek is er aandacht voor het leven in het kamp van de gevangenen, het is trouwens een vrouwenkamp, maar ook het leven van de kampleiding en zijn personeel wordt uit de doeken gedaan, misschien zelfs nog meer dan dat van de gevangenen. Dit is ook al een van de redenen waarom dit boek anders is en interessant. Je bekijkt deze dag vanuit de ogen van de gevangenen maar dus evenzeer vanuit hun kampleiders, het burgerpersoneel en bewakers. De gruwelen die beschreven worden zijn buitensporig en onwillekeurig, de horror. In het boek zelf wordt er wel wat gebraakt maar ook de lezer krijgt braakneigingen bij het lezen van al deze wreedheden. Maar ook dit is dus vanuit de ogen van de veroorzakers hiervan beschreven.

Aan het einde van de oorlog is een interessant en speciaal geconstrueerd boek over een thema waar ontelbare boeken aan gewijd zijn. En dit moet ook nog vermeld, de schrijfstijl van Bert Natter is heel erg goed, het leest vlot en boeiend maar hij weet er vaak ook een humoristische noot in te steken, dit is onmiddellijk een pluspunt. De absurde plotwendingen die hij in het boek heeft verwerkt, zijn subliem, maar dat is aan de lezer om te ontdekken. Het boek verliest soms vaart door de breuklijnen die het gevolg zijn van de voortdurende gezichtspuntveranderingen en soms gaat het inderdaad ook wat traag, maar eenmaal je gewend bent aan de stijl en constructie kun je niet anders dan door het verhaal vliegen. Bert Natter heeft een meer dan goed boek geschreven, een aanrader!

Uitgeverij: Thomas Rap (2025) - 634 blz.

Leeft een rivier? - Robert Macfarlane

Overal ter wereld sterven rivieren door vervuiling, droogte en indamming. Al sinds mensenheugenis moeten rivieren dienstbaar zijn: als transportmiddel, als energie- en voedselbron, als open riool. Wereldwijd is er echter ook een beweging gaande die het leven en de rechten van rivieren en andere natuurverschijnselen wil erkennen en in de wet wil vastleggen om verdere vernietiging tegen te gaan.

Natuurschrijver Robert Macfarlane is diep overtuigd van deze natuurrechten. In Leeft een rivier? onderzoekt hij de herkomst en de betekenis ervan door zijn lezers mee te nemen op een reis langs drie grote rivieren in Ecuador, India en Canada. Alle drie worden ze bedreigd en om alle drie wordt strijd geleverd. Samen met hun beschermengelen volgt hij hun loop vanaf de bron in nevelwoud of oeroude steenvlakten tot waar ze na roerige omzwervingen uitmonden in zee.

Leeft een rivier? is Macfarlanes meest persoonlijke én politieke boek tot nu toe. Het bruist van de fascinerende ideeën, onvergetelijke personages en verhalen, en van de haarscherpe natuurobservaties die zijn handelsmerk zijn. Ook in dit boek verweeft hij cultuur- en natuurgeschiedenis, reportages, reis- en natuurverslagen met poëtische proza.

Robert Macfarlane (Nottingham, 1976) is vooral bekend als natuurschrijver en zijn werk wordt wereldwijd uitgegeven. Hij won ontelbare prijzen en er werden documentaires gemaakt van enkele van zijn boeken. In 2003 debuteerde hij met Hoogtekoorts, enkele andere boeken zijn Benedenwereld, De oude wegen en De laatste wildernis. Landschap, natuur, plaatsen, mensen en taal staan centraal maar hij vertelt ook verhalen al dan niet persoonlijk.

Drie rivieren en dus drie delen in dit boek en dan nog in verschillende continenten. Vooreerst heeft hij de Rio Los Cedros in Ecuador bezocht en het nevelwoud dat daar te vinden is. Wat de auteur hier beschrijft was werkelijk prachtig, je zag het zó voor je ook al ben je er nog nooit geweest en kende je het zelfs niet wat bij mij het geval was. Een openbaring was het. Macfarlane neemt je echt helemaal mee op de reis die hij daar maakt en zijn beschrijvingen zijn werkelijk subliem. Hij neemt je trouwens niet alleen mee in het gebied maar laat je ook kennismaken met de mensen die hij daar ontmoet en diegenen waarmee hij de reis maakt, ook deze staan je levendig voor ogen. Het cederwoud en de rivier in Ecuador worden echter bedreigd door mijnbouw en het is een voortdurend vechten tegen bedrijven en zelfs overheden. Het was fantastisch om te lezen dat er in dit land en voor dit gebied serieuze overwinningen werden behaald ten voordele van de rivier en het woud errond.

Het tweede deel speelt in India aan de oostkust van het land en redelijk zuidelijk. Hier heeft hij het meer over een gebied van drie rivieren, de Adyar, de Cooum en de Kosasthalaiyar die in Chennai in de Indische Oceaan uitmonden. Het gevecht dat de mensen hier moeten leveren om hun rivieren te beschermen is werkelijk hallucinant en het leven van de bevolking is er in bepaalde gebieden toxisch in de overtreffende trap, de vervuiling is enorm. In dit deel gaat het ook over schildpadden, vogels en zelfs slangen en het was om ter boeiendst om te lezen.

De derde rivier is de Mutchekau Shipu, de Magpie voor de Canadezen, we zitten hier dus in oostelijk Canada en de auteur werd op deze tocht vergezeld van een oude vriend, Wayne Chambliss. In de vorige twee delen bezocht Macfarlane al wandelend de rivieren maar aan deze rivier is dat op grote stukken niet mogelijk. Ze varen dus het traject af met kano's met zo nu en dan wat oversteken, een zware tocht van een honderdzestig kilometer. En zwaar was het absoluut, zelfs mijn hart ging er van te keer bij wijze van spreken bij het lezen van dit verhaal. Ze ondernamen de tocht met twee gidsen en onverwachts ging er ook nog een vijfde man mee die ze vlak voor ze zouden overgevlogen worden naar het startpunt meevroegen en wat hij dus deed. Het gevecht dat voor deze rivier moet geleverd worden, is er eentje tegen de verschillende bedrijven die het gebied willen indammen, een groot deel van dit land zou daardoor onder water komen te staan en de rivier zou verdwijnen.

Drie rivieren dus met elk hun eigen problemen waardoor het leven er in gevaar komt en zeker niet alleen van de rivieren zelf. Ik was onder de indruk van hoe er gevochten werd voor deze rivieren en de natuur errond en de resultaten die behaald werden. Maar het werd ook duidelijk dat het een blijvende strijd is. Er klonk dus absoluut hoop door in het boek ook al klonk het vaak als een strijd van David tegen Goliath. Maar er werden zeer zeker indrukwekkende overwinningen behaald en dat deed zo een deugd om dit te lezen!

Robert Macfarlane heeft met Leeft een rivier? weer een schitterend boek toegevoegd aan zijn oeuvre. Het behelst veel, je krijgt beschrijvingen van de natuur maar evenzeer krijg je ook wat geschiedenis mee en politieke inzichten. En of dit nog niet genoeg is, nog wat persoonlijke en menselijke verhalen. Leeft een rivier? is een geweldig boek dat heel erg vlot leest, soms zelfs spannend is en je steekt er ook nog heel wat van op. En als je er nog niet van overtuigd was, weet je na het lezen van dit boek zéker dat een rivier een bewustzijn en geheugen heeft, en zelfs een ziel. Maar zeker was ik ook overweldigd door al de inspirerende mensen in dit boek en wat ze reeds hebben kunnen bereiken ter bescherming van hún rivieren. Ik kan dit boek niet anders dan aanbevelen!

Eerder: De oude wegen, De laatste wildernis

Uitgeverij: Athenaeum--Polak & Van Gennep (2025) - 337 blz. (339-416 Glossarium, Noten, Selecte bibliografie en bronnen, Dankwoord en wat achteraf gebeurde, Register)

Oorspronkelijke titel: Is a River Alive?

Vertaling: Nico Groen